Kto zajmuje się bezdomnymi zwierzętami?

Widzisz na ulicy wychudzonego psa i zastanawiasz się, kto powinien mu pomóc? Z tego tekstu dowiesz się, kto formalnie odpowiada za bezdomne zwierzęta i jak w praktyce wygląda ta opieka w Polsce. Poznasz też rolę gmin, schronisk, organizacji społecznych oraz zwykłych mieszkańców.

Co mówi prawo o bezdomnych zwierzętach?

W polskim systemie prawnym odpowiedzialność za bezdomne psy i koty spoczywa przede wszystkim na gminach. Wynika to z ustawy z 1997 roku o ochronie zwierząt, która jasno wskazuje, że to gmina ma obowiązek zapewnić opiekę bezdomnym zwierzętom oraz organizować ich wyłapywanie. Nie jest to dobra wola samorządów, lecz konkretny ustawowy nakaz połączony z koniecznością zabezpieczenia środków w budżecie.

Do zadań gmin należy nie tylko przewiezienie psa czy kota do schroniska. Ustawa nakłada znacznie szersze obowiązki, obejmujące m.in. poszukiwanie właścicieli, organizację adopcji, a także zapewnienie całodobowej opieki weterynaryjnej w razie wypadków drogowych z udziałem zwierząt. Od kilku lat gminy muszą także co roku tworzyć gminny program opieki nad zwierzętami bezdomnymi i zapobiegania bezdomności, który ma obejmować zarówno pomoc interwencyjną, jak i działania profilaktyczne.

Jakie obowiązki ma gmina?

Roczny program opieki, który rada gminy powinna uchwalić do końca marca, nie może być pustym dokumentem. Powinien zawierać konkretne zadania, źródła finansowania oraz wskazanie podmiotów, które będą je realizować. Chodzi o to, by każdy mieszkaniec wiedział, gdzie zgłosić błąkającego się psa, kto zajmie się rannym kotem potrąconym przez samochód i dokąd trafi zwierzę gospodarskie znalezione bez opieki.

W dobrze przygotowanym programie znajdują się zwykle zapisy o schronisku, opiece nad kotami wolno żyjącymi, odławianiu zwierząt, sterylizacji i kastracji, oznakowaniu psów, a także o współpracy z organizacjami pozarządowymi. Gmina powinna też wskazać gospodarstwo rolne, które przyjmie w razie potrzeby zwierzęta gospodarskie, np. porzucone krowy czy konie. Bez tych elementów dokument staje się jedynie formalnością, która nie przekłada się na realną poprawę sytuacji zwierząt.

Co obejmuje program opieki nad zwierzętami?

Ustawodawca wymienia kilka podstawowych obszarów, które program gminny powinien obejmować. To swoista lista zadań, które samorząd musi wypełnić, jeśli chce rzeczywiście ograniczać bezdomność, a nie tylko reagować na dramatyczne sytuacje zimą. Warto przyjrzeć się im po kolei, bo pokazują, jak szeroko powinna wyglądać opieka nad zwierzętami na poziomie lokalnym.

W typowym programie znajdują się działania, o których wielu mieszkańców nawet nie wie. Choć w mediach dominuje obraz przepełnionego schroniska i zbiórek karmy, równie istotna jest sterylizacja zwierząt, znakowanie czy system adopcji. To one decydują, czy za kilka lat będzie mniej psów za schroniskowym płotem.

Kto reaguje, gdy widzisz bezdomnego psa lub kota?

W codziennej praktyce wiele osób nie wie, co zrobić, gdy na klatce schodowej lub pod domem pojawia się zaniedbany pies. Przykład Stalowej Woli dobrze pokazuje, jak skomplikowany bywa łańcuch odpowiedzialności. Mieszkanka zgłasza się najpierw do weterynarzy, ale ci odsyłają ją do urzędu miasta, tłumacząc brak umowy z gminą. Pojawia się frustracja, bo każdy czuje się bezradny.

Formalnie pierwszy krok powinien wyglądać inaczej. Osoba, która znajdzie bezpańskie zwierzę, ma obowiązek powiadomić policję, szczególnie gdy pies lub kot jest na uwięzi. Funkcjonariusze muszą sprawdzić, czy to rzeczywiście zwierzę bezdomne, czy może zagubiony pupil, którego właściciel szuka od kilku godzin. Dopiero po takim sprawdzeniu zwierzę może trafić do schroniska, lekarza weterynarii lub organizacji mającej umowę z gminą.

Rola policji i straży miejskiej

Dlaczego to policja powinna jako pierwsza sprawdzić zgłoszenie o bezdomnym psie lub kocie? Powód jest prosty. Często okazuje się, że ktoś opiekował się zwierzakiem, leczył go i karmił, a po kilku tygodniach zgłasza się właściciel, który domaga się jego wydania bez pokrycia kosztów opieki. Dla gminy lub organizacji oznacza to nawet 400–500 zł wydatków na jedno zwierzę, których nikt nie zwróci.

Gdy policja ustali właściciela, powinna go ukarać mandatem za niedopełnienie obowiązków opieki. Dopiero zwierzę faktycznie bezdomne może zostać przekazane dalej. W wielu miastach ważną rolę odgrywa tu straż miejska, która przyjmuje zgłoszenia od mieszkańców, wyłapuje błąkające się psy i przewozi je do punktu, z którym gmina ma podpisaną umowę. Bez tego ogniwa cały system interwencji zaczyna się sypać.

Co może zrobić zwykły mieszkaniec?

Osoby w komentarzach internetowych często piszą, że za bezdomne zwierzęta odpowiadają sami mieszkańcy. Jest w tym sporo prawdy. To ludzie porzucają psy w lesie, wypuszczają niekastrowane koty „na podwórko”, kupują szczeniaka dla dziecka, a po roku oddają go do schroniska. Prawo wyznacza ramy, ale bez codziennej odpowiedzialności właścicieli nie da się ograniczyć bezdomności.

W praktyce każdy może zrobić kilka prostych rzeczy, które realnie pomagają psom i kotom w mieście. Chodzi nie tylko o reagowanie w sytuacjach kryzysowych, ale też o profilaktykę. Widać to w wypowiedziach osób takich jak komentująca VegAnka, która przypomina, że kastracja to element odpowiedzialności za zwierzę, a nie fanaberia.

Gdy chcesz zadbać o zwierzęta w swojej okolicy, możesz podjąć różne działania, które uzupełniają obowiązki gminy:

• zgłaszanie błąkających się psów i kotów policji lub straży miejskiej,
• chipowanie i rejestrowanie własnych zwierząt, by łatwo je było odnaleźć,
• uczestnictwo w akcjach sterylizacji i kastracji organizowanych przez samorząd lub fundacje,
• pomoc w dokarmianiu i osłonie kotów wolno żyjących w porozumieniu z gminą,
• udział w adopcjach i tworzenie domów tymczasowych, choćby na czas mrozów,
• nagłaśnianie informacji o znalezionych i zaginionych zwierzętach w lokalnych mediach.

Jaką rolę odgrywają schroniska i organizacje społeczne?

W debacie o bezdomności zwierząt najczęściej pojawia się słowo schronisko. To tam trafiają psy i koty wyłapane z ulic, odnalezione na poboczach dróg czy odebrane w interwencjach. W ostatnich latach wydatki państwa i samorządów na schroniska sięgają już niemal 300 mln zł rocznie. Większość tych środków pochłania bieżąca opieka nad zabezpieczonymi psami, a niewielka część trafia na działania profilaktyczne, jak sterylizacja czy identyfikacja zwierząt.

Jednocześnie organizacje społeczne i grupy wolontariuszy prowadzą dziesiątki zbiórek karmy, koców, ręczników i środków czystości. W Czosnowie dary dla schroniska można było przynosić np. do gminnej biblioteki. Schronisko „Arka” w Łomży chwaliło się dużym odzewem na podobną akcję. Takie inicjatywy rozgrywają się lokalnie, ale mechanizm wszędzie wygląda podobnie. Gdy zima jest mroźna, społeczeństwo organizuje pospolite ruszenie.

Dlaczego schronisko to ostateczność?

W rozmowach samorządowców coraz częściej pada stwierdzenie, że schronisko to ostateczność. Tak mówił m.in. zastępca naczelnika wydziału gospodarki komunalnej w Stalowej Woli, tłumacząc, że nie planuje się tam budowy miejskiego schroniska ze względu na wysokie koszty i dobro zwierząt. Pobyt w schronisku często oznacza dla psa lub kota lata spędzone w klatce, bez stałego kontaktu z człowiekiem.

Znacznie lepszym rozwiązaniem okazują się adopcje i domy zastępcze, organizowane przez stowarzyszenia. Zwierzę wcześniej trafia do domu tymczasowego, gdzie uczy się życia z ludźmi, a wolontariusze dobierają nową rodzinę. Tak działają m.in. krakowskie akcje „psów na zimę” – wiele zwierząt po pobycie w domach tymczasowych po prostu już nie wraca do schroniska. Dla gminy to niższe koszty, a dla psa szansa na normalne życie, a nie wieloletnie oczekiwanie za kratami.

Domy tymczasowe i adopcje

W mroźne dni schroniska w całej Polsce publikują apele o przyjęcie psów do domów tymczasowych. Przykładem jest Kraków, gdzie kolejki chętnych szybko wyczerpują listę zwierząt. W poprzednich latach większość psów, które trafiły na czas zimy do domów, została już w nowych rodzinach. To pokazuje, jak duży potencjał tkwi w systemie domów tymczasowych – działa i jako interwencja na mróz, i jako narzędzie adopcyjne.

Podobnie działają małe lokalne fundacje, jak „Psi Azylek – Zwierzęta w Potrzebie”, które w Podgrodziu uruchomiły ogrzewane kontenery dla psich seniorów oraz suk ze szczeniętami. To rozwiązanie pośrednie między schroniskiem a domem. Zwierzę ma lepsze warunki niż w zwykłym boksie, a jednocześnie pozostaje pod stałą kontrolą opiekunów. W tle wciąż jednak toczą się zbiórki darów i apeli o wsparcie, bo bez ofiarności mieszkańców takie inicjatywy nie przetrwają.

Schroniska pękają w szwach, a domy tymczasowe, adopcje i sterylizacja są jedyną realną drogą, by liczba bezdomnych zwierząt zaczęła spadać, zamiast rosnąć z roku na rok.

Jak działają fundacje i stowarzyszenia przyjaciół zwierząt?

Obok samorządów coraz większy ciężar pracy z bezdomnymi zwierzętami biorą na siebie organizacje pozarządowe. Przykład Stowarzyszenia Przyjaciół Zwierząt „Futrzak” ze Stalowej Woli dobrze pokazuje, jak może wyglądać współpraca gminy z takim podmiotem. Miasto rozważa przekazanie części zadań stowarzyszeniu, które poza dotacją z gminy mogłoby pozyskiwać środki zewnętrzne. To oznacza większy budżet i szersze możliwości działania niż w przypadku pojedynczego lekarza weterynarii z umową.

Współpraca z organizacjami daje też szansę na większą specjalizację. Gmina chciałaby np. podzielić opiekę między lekarzy zajmujących się psami i tymi, którzy lepiej znają się na kotach. W obecnych przepisach kontrakt z gminą może mieć tylko jeden podmiot, ale stowarzyszenie, współpracując z kilkoma gabinetami, jest w stanie to obejść w praktyce. Dla zwierząt oznacza to dostęp do lekarzy z doświadczeniem w konkretnej grupie pacjentów.

Dlaczego profilaktyka jest tak ważna?

W komentarzach mieszkańców i wypowiedziach aktywistów regularnie powraca jeden wątek. Bez ograniczenia niekontrolowanego rozrodu psów i kotów problem bezdomności nigdy nie zmaleje. VegAnka, jedna z komentujących, ujęła to krótko: kastracja to odpowiedzialność. Wiosenne akcje tańszej sterylizacji pokazują, że tam, gdzie gmina i fundacje współpracują, udaje się przeprowadzić setki zabiegów w jednym sezonie.

Planowane od lat wprowadzenie Krajowego Rejestru Psów i Kotów miało pomóc także w identyfikowaniu właścicieli i egzekwowaniu odpowiedzialności za porzucanie zwierząt. Projekt ustawy zniknął jednak z agendy, a komisja nadzwyczajna do spraw zwierząt nie wyznacza nowych terminów obrad. Z kolei inne inicjatywy, jak zakaz najcięższych fajerwerków czy tzw. ustawa łańcuchowa, utknęły po prezydenckim wecie. W efekcie ciężar działań profilaktycznych ponoszą głównie gminy, lekarze i organizacje społeczne.

Gdy samorząd współpracuje ze stowarzyszeniami i lekarzami weterynarii, może uruchomić zestaw działań, które realnie ograniczają liczbę zwierząt trafiających do schronisk:

1. programy sterylizacji i kastracji finansowane lub częściowo dofinansowane z budżetu gminy,
2. bezpłatne lub tanie chipowanie i rejestracja w lokalnej bazie danych,
3. kampanie edukacyjne o odpowiedzialnej adopcji i konsekwencjach porzucania,
4. wspieranie sieci domów tymczasowych i lokalnych wolontariuszy,
5. regularna pomoc dla karmicieli kotów wolno żyjących w formie karmy i budek,
6. wspólne akcje z policją i strażą miejską dotyczące interwencji i zgłoszeń mieszkańców.

Dlaczego mimo przepisów bezdomnych zwierząt wciąż przybywa?

Patrząc na liczbę ustaw, programów i wydatków publicznych, można zadać sobie pytanie, dlaczego bezdomność zwierząt w Polsce wciąż jest tak powszechna. Odpowiedź kryje się w rozjechaniu dwóch światów. Z jednej strony mamy przepisy i budżety sięgające setek milionów złotych, z drugiej – codzienność wolontariuszy, którzy wożą koce do przepełnionych schronisk i organizują zbiórki karmy w bibliotekach czy szkołach.

Media najczęściej pokazują dramatyczne historie. Pies uwięziony w kanale, którego wyciąga policjant. Suczka Śnieżynka znaleziona przy drodze, dla której pomoc przyszła za późno. Ogrzewane kontenery w Podgrodziu, które ratują psich seniorów przed mrozem. W tle brakuje jednak informacji o systemowych działaniach, które zmniejszałyby liczbę takich przypadków. Stąd wrażenie, że „działa tylko łańcuch ludzi dobrej woli”, a instytucji po prostu nie widać.

Bezdomnymi zwierzętami w Polsce zajmują się jednocześnie gminy, policja, weterynarze, fundacje i zwykli mieszkańcy, ale ciężar pracy i emocji najczęściej spada na wolontariuszy oraz darczyńców.

W komentarzach pod lokalnymi artykułami widać też inne napięcie. Część osób pyta, kto zajmuje się bezdomnymi ludźmi, gdy tyle uwagi poświęca się psom i kotom. Inni odpowiadają, że to właśnie mieszkańcy mają obowiązek pomagać zwierzętom, skoro to ludzie doprowadzili je do bezdomności. Gdzieś pośrodku pozostaje prawo, które dzieli konkretne zadania między gminę, służby i organizacje, ale nie zwalnia nikogo z osobistej odpowiedzialności za własnego psa czy kota.